NHỮNG DẤU CHÂN PHƯƠNG NAM - TẠP VĂN - NHÀ THƠ NGUYỄN HỮU HỒNG MINH

TẠP VĂN NGUYỄN HỮU HỒNG MINH

Không phải ngẫu nhiên tôi nghĩ đến phim Những dấu chân phương Nam khi đang hành phương Nam và đang ở Bạc Liêu. Bởi đây là một phim tư liệu của nhà thơ, đạo diễn phim truyền hình Đoàn Huy Giao. Cùng viết lời bình cho phim này là nhà thơ Thanh Thảo. Cuộc phối ngẫu của hai ông chắc chắn sẽ đem đến nhiều thú vị cho người xem bởi một ông vốn là "phù thủy" của ngôn từ và một ông là "vua" của những góc máy "xé lẻ" đầy ấn tượng.

Đạo diễn Đoàn Huy Giao đang công tác tại Đài Truyền hình Việt Nam thường trú ở Đà Nẵng. Ông từng đoạt nhiều giải thưởng trong và ngoài nước về những thước phim tư liệu. Khó kể hết những đam mê của ông khi khai thác mảng phim này. Chỉ biết mỗi thước phim về rừng, Tây Nguyên, bảo vệ thiên nhiên, văn hóa của ông như xoáy vào lòng người xem một câu hỏi: làm sao lưu giữ được những nét đẹp cuộc sống đang có nguy cơ bị đe dọa mai một cho hôm nay và mai sau. Như ông kể thì mỗi tứ phim đến với ông hoàn toàn ngẫu hứng, bất ngờ như "của quý tình cờ nhặt được trên đường" hoặc nói hình tượng như nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường là có cơ duyên "lượm được ngón tay chỉ trời". Đó cũng là cách làm phim của một nhà thơ. Những cảm hứng xuất thần từ ý tưởng, chữ nghĩa đột ngột thay thế bằng những "cơn mưa hình ảnh" để hoàn thành ý tưởng xây dựng bố cục một phim sinh động. Ý tưởng làm phim Những dấu chân phương Nam cũng đã đến thật tình cờ. Cách đây gần 10 năm, một người trong dòng họ Phạm ở huyện Quế Sơn gửi thư về đài truyền hình tìm ông "cầu cứu", nhờ lên tiếng can thiệp để bảo vệ ngôi từ đường vốn được xây dựng từ rất lâu, phải là hàng thế kỷ. Không hiểu sao ngôi nhà này lại bị xếp vào "di chỉ đen" cần phải phá bỏ để bài trừ mê tín dị đoan (!?), một phong trào đập phá rầm rộ nổi lên thời bấy giờ. Qua tìm hiểu cộng với nghiên cứu từ nhiều nguồn, ông Giao mới phát hiện rằng đây là ngôi đền thờ ông Phạm Nhữ Tăng, một người con của Phạm Ngũ Lão, danh tướng nổi tiếng thời nhà Trần. Thật đúng là một tư liệu quý hiếm đối với một nhà làm phim. Từ đây cái "tứ phim" đã nhập vào ông. Ông muốn làm một phim chuyên về những dấu chân tiền nhân "hành phương Nam" đi khai khẩn miền đất mới từ những thế kỷ 16, 17 của các chúa nhà Nguyễn. Ông đã bắt đầu với những cái tên như Nguyễn Hữu Cảnh, Thoại Ngọc Hầu, Bùi Tá Hán... và những "đóng góp" khác của các danh tướng Trương Định, Nguyễn Tri Phương... Làm sao để thấy được những dấu chân phương Nam bắt đầu từng bước và mở ra từng chặng khai khoáng có ý nghĩa như thế nào trong tiến trình khai hoang tìm miền đất mới cho Tổ quốc hình chữ S. Đó còn là sự đan xen những sắc màu văn hóa của tính cách ba miền Bắc-Trung- Nam từ buổi đầu hình thành "tính cách Việt" ở vùng châu thổ mới. Đó còn là văn hóa "cộng cư" bởi tính cách pha trộn giữa các cộng đồng người Việt - Hoa - Khơme mà chính đặc trưng của miền đất đã mang lại. Vì thế bộ phim còn mang nét chấm phá về những dấu chân Quảng (Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi...) trên trang sử văn minh miệt vườn đồng bằng.

Đạo diễn họ Đoàn say mê kể về những góc máy mà ông dự định sẽ đặt trong khi quay bộ phim. Sẽ có những cảnh quay kinh Vĩnh Tế, đền thờ Thoại Ngọc Hầu ở An Giang, những cô gái sông Hậu trên cánh đồng Tháp Mười với những bông lúa vàng nặng trĩu, những vết chân thon trên bùn non còn thơm vị phù sa. Nhưng với kinh phí eo hẹp "khuôn sẵn", ông cũng không thể bước ra ngoài để đi một chuyến dọc con rồng Nam Bộ. Vì thế có nhiều cảnh ông phải sử dụng lại phim tư liệu hay nhờ anh em đồng nghiệp trẻ ở Đài truyền hình Cần Thơ quay giùm.

Chiều nay khi tôi đứng giữa cầu Giá Rai, con đường dẫn vào cánh đồng Nọc Nạn huyền thoại năm xưa, quay về dặm hành trình xa ngái Bạc Liêu, nhìn lên màn mưa Hộ Phòng chiều gió ngút và xa thẳm nơi nào Cà Mau Năm Căn... chợt hỏi rằng đâu là dấu chân tiền nhân thuở trước? Phía người đi là mưa đi. Bằng cách dò dẫm, tái hiện gợi mở này nhà đạo diễn sẽ giúp biết bao bạn trẻ hiểu thêm về cội nguồn, "vết lăn trầm" của lịch sử. Và như thế những dấu chân sẽ ở lại. Bởi điểm đến của tri thức và văn hóa bao giờ cũng mở màn từ những cuộc ra đi để tìm về, hướng về...

6/2005

Nguyễn Hữu Hồng Minh

*Bài ký bút danh Đông Dương. Đăng trên chuyên mục "Nhàn Đàm" báo Thanh Niên Chủ Nhật số 184 (3480) ra ngày 3.7.2005 

©nguyenhuuhongminh.com