"XÌ-CĂNG-ĐAN CUỐI CÙNG" CỦA HỌA SĨ LƯU CÔNG NHÂN - CÂU CHUYỆN MỸ THUẬT - NGUYỄN HỮU HỒNG MINH

Họa sĩ Lưu Công Nhân và nhà thơ Nguyễn Hữu Hồng Minh tại gallery Tự Do - Sàigòn tháng 12.2006.

NGUYỄN HỮU HỒNG MINH

Họa sĩ Lưu Công Nhân là một tên tuổi lớn của làng hội họa hiện đại VN. Không phủ nhận tranh ông có thế giá nhất định đối với thị trường mỹ thuật trong và ngoài nước. Mới đây, nhà sưu tập Lê Thái Sơn còn tìm chuyển cho tôi một tư liệu về tranh của Lưu Công Nhân đã từng tham gia bán đấu giá ở Singgapor mà giá khởi điểm hoàn toàn không thấp tí nào (so với các họa sĩ trong nước và khu vực), là hơn 4.500 đôla. Thời gian trước ngày họa sĩ qua đời không lâu, trên báo chí đã xảy ra vụ “luận chiến” khá ồn ào về việc có hay không một vụ đánh cắp táo bạo 139 bức tranh của Lưu Công Nhân tại Đà Lạt? Sự việc ly kỳ đến nỗi, trước đó một ngày, tờ nhật báo X tường trình, giựt tít tràn ra ngoài bìa “Vụ đánh cắp táo bạo 139 tranh của họa sĩ Lưu Công Nhân” nêu vụ việc, tường thuật chi tiết về chuyện mất tranh. Nhưng sau đó một ngày trên  nhật báo Y lại chạy bài to đùng “Họa sĩ Lưu Công Nhân: Mừng quá, tìm thấy rồi!” với ảnh họa sĩ đang cầm trên tay sấp tranh giấy hình như ông đang rất vui mừng vì đã tìm thấy được. Sau đó một ngày nữa thì nhà sưu tập Lưu Quốc Bình, con trai họa sĩ, đại diện gia đình đến tòa soạn báo X cảm ơn và xác nhận vụ mất tranh xảy ra vừa qua trong gia đình anh là có thật. Chính nhờ báo X sớm đưa tin này nên đã tìm ra (!?). Hơn 139 bức tranh bị mất vừa đưa trên báo sau 24 tiếng đã được tìm thấy? Tất cả sự việc mọi việc “xoay vòng vòng” liên hồi trận như đóng kịch vậy. Và rồi chìm vào quên lãng.

Và cho đến hôm nay, thời gian đã mấy năm đi qua. Nhiều người vẫn tò mò muốn biết rốt cuộc với “vụ án” kia, tranh có bị mất thật hay không? Một vài câu hỏi đặt ra: nếu mất, tại sao có nhiều bức tranh “to vật” như thế lại tìm thấy quá dễ dàng? Nếu không mất tại sao báo chí lại đưa tin? Từ đâu ra nguồn tin này? Liệu có hay không nền mỹ thuật VN “một bước lên đời”? Bắt đầu “thời kỳ vàng” cho những tay buôn đồ cổ, tranh quý săn lùng, tổ chức những vụ đánh cắp ly kỳ “có một không hai” với những cú “áp-phe” siêu lợi nhuận? Hay rốt cuộc tất cả chỉ là giấc mơ cuối đời của họa sĩ Lưu Công Nhân về tranh của mình trước bậc thềm của những danh họa kiệt tác thế giới? Và nhìn từ phía nào đó, cảm giác giới truyền thông qua vụ việc trên đã bị “dắt dây”, bị đẩy vào một cuộc chơi vô tiền khoáng hậu. Thực hư chuyện này ra sao? Bài viết này chỉ là góc nhìn sâu của một người trong cuộc ít nhiều đã theo dõi và đưa tin vụ này, sau thời gian nhìn lại. Tưởng vọng hai năm ngày mất của họa sĩ (21.7.2007 – 21.7.2009).

***

Mọi việc có thể bắt đầu khi Lưu Công Nhân trở bệnh nặng và gia đình đưa ông về Sài Gòn để điều trị cuối năm 2006. Tôi biết việc này qua anh Lưu Quốc Bình, con trai ông. Người vẫn rất hợp gu với và thường “áp tải”, chăm sóc khi họa sĩ đi đây đó. Tôi nói với anh Bình là muốn anh xếp cho tôi được phỏng vấn một bài vì lâu lắm ông mới về Sài Gòn. Anh Bình bảo phải thư thư một thời gian vì lúc này ông đang nằm trong bệnh viện Phổi Phạm Ngọc Thạch, vào ra cũng không tiện. Anh Bình hứa khi ông khỏe một chút, sẽ tạo cơ hội cho tôi gặp. Và cơ hội đó đã đến vào dịp họa sĩ Thái Tuấn triển lãm Về Nguồn ở gallery Tự Do - Hồ Tùng Mậu tháng 12.2006. Cần viết thêm một chút giữa hai họa sĩ Lưu Công Nhân và Thái Tuấn là mối giao hảo bạn bè khá thân tình. Các ông không chỉ là những tên tuổi lớn trong làng hội họa mà còn có tình bằng hữu gắn bó qua bao năm tháng. Thái Tuấn, trước đó định cư ở Pháp nhưng đã về Sài Gòn sống những năm cuối đời. Và phòng tranh Về Nguồn là một nổ lực lớn cuối cùng của ông thực hiện ở VN. Vì thế, Lưu Công Nhân rất háo hức muốn đến chia sẻ niềm vui với bạn. Phải ghi nhận là thế! Tôi đã gặp họa sĩ ở đây. Trong cuộc gặp gỡ chân tình này ông Lưu Công Nhân có hỏi thăm tôi nhiều chuyện. Về nghề báo, về mỹ thuật, sinh hoạt văn nghệ, các trường phái xếp đặt và trình diễn, những triển lãm đáng chú ý gần đây của các họa sĩ trẻ... Nói chung, tuy bệnh nặng và tuổi cao sức yếu nhưng ông lại vẫn rất quan tâm đến tình hình mỹ thuật nước nhà. Ông lắng nghe tôi nói và bình luận bằng những ghi nhận, góp ý sắc sảo mà hiếm người già nào còn đủ minh mẫn thể hiện chính xác như vậy được. Ông rất vui khi biết tôi muốn viết về mình và tâm sự khá nhiều điều. Tuy nhiên, ông rất mệt. Ông nói với tôi sẽ tiếp tục cuộc phỏng vấn bằng những câu hỏi viết lên giấy để ông trả lời. Và mời tôi khi có dịp lên Đà Lạt ghé nhà chơi, xem tranh ông.

Sau đó sức khỏe cụ yếu hẳn đi và phải ở thường xuyên trong phòng chăm sóc đặc biệt của bệnh viện. Bài phỏng vấn đành dang dở. Tôi nhớ không chính xác, nhưng hình như cũng phải mấy tháng sau, Lưu Công Nhân mới tạm bình phục để trở về Đà Lạt. Đây như một tin vui trong giới mỹ thuật. Và đó cũng là thời gian ông vắng nhà khá dài. Mấy lần gặp nhau ở Chu Bar, tôi có nói với anh Bình về bài báo dang dở. Anh nói bây giờ có thể tiếp tục bằng cách cuối tuần đó anh về Đà Lạt thăm cụ sẽ nhắc nhớ bài phỏng vấn của tôi.

Nhưng chuyến đi đó của anh Bình đã xảy nhiều chuyện ngoài dự tính. Từ Đà Lạt anh gọi điện cho tôi thông báo bài phỏng vấn họa sĩ Lưu Công Nhân có thể vẫn chưa thể tiếp tục được vì vừa qua, gia đình phát hiện bị mất một số lượng tranh khá lớn trong xưởng vẽ của họa sĩ. Vụ mất tranh này đã xảy ra lúc nào, bao lâu thì gia đình đang xác minh. Nhưng có một điều chắc chắn rằng tranh đã bị mất trong thời gian họa sĩ về Sài Gòn chữa bệnh. Có thể sẽ làm tường trình báo công an, thông tin rộng rãi trên các phương tiện truyền thông để ngăn chặn đưa tranh quý ra nước ngoài. Cũng theo anh, thời gian mất tranh có thể xảy ra ban đêm. Tranh bị lấy trong nhiều lần chứng tỏ kẻ trộm đã nghiên cứu, nắm rõ thời gian, giờ giấc sinh hoạt của mọi người trong nhà và họa sĩ. Anh gợi ý cho tôi, thay vì bài phỏng vấn “nguội” về họa sĩ có thể viết một bài báo “nóng” về sự việc này được không? Tôi có nói với anh, nếu mất thật và mất một số lượng lốn như thế có lẽ nên cẩn trọng và làm từng bước. Đâu tiên cần xác minh thời gian mất tranh, thống kê cụ thể số lượng tranh, tên tranh bị mất. Và quan trọng hơn hết phải có xác nhận của tác giả những bức tranh, chính là họa sĩ Lưu Công Nhân. Sau đó phải có thư gửi của họa sĩ Lưu Công Nhân cho báo chí nhờ đưa tin, viết bài giúp ông đưa vụ việc ra ánh sáng.  Một chi tiết khác đáng lưu ý, bọn cướp đã “tinh ý” lấy được một số tranh độc, tranh “cực kỳ tâm đắc” mà giá cao bao nhiêu ông cũng không bao giờ muốn bán. Bởi ông đã tâm sự với anh Bình, sẽ giữ lại sau này đưa vào bảo tàng của mình. Làm sao bọn cướp lại có thể giỏi “tinh tướng” đến như thế? Hay kẻ mưu sự vụ đánh cắp này phải rất giỏi, rất am tường về giá trị tranh?

Tôi lúc đó cũng bán tín bán nghi. Thấy bức rức mơ hồ, trong lòng không yên vì một điều gì đó chưa kịp hiểu hết. Nhưng vì tình yêu đối với họa sĩ nên tôi nói chỉ có thể đưa vụ việc này ra công luận khi có “chứng tích” cáo mất của chính họa sĩ. Bởi tôi biết cuộc đời này khó lường. Chúng ta còn biết tin ai trong cái thế giới đảo điên này nếu như khước từ luôn lòng tự trọng, phẩm giá và nhân cách? Và một họa sĩ lớn bao giờ cũng có một nhân cách lớn. Nó như niềm kiêu hãnh, thành trì hay pháo đài cuối cùng trước khi bị san bằng bởi những cám dỗ ma trận của cuồng phong vật chất và hão huyền danh vọng. Quả đúng như suy nghĩ của tôi. Ba ngày sau tôi nhận được một phong bì dày cộm, gồm hình ảnh, tư liệu, thống kê bước đầu 139 bức tranh đã bị mất cắp tại Đà Lạt do chính tay họa sĩ Lưu Công Nhân viết và gửi. Để kịp thời đưa sự việc ra trước công luận, ông không chuyển thư bằng đường bưu điện vì sợ mất thời gian mà đã nhờ một tài xế chạy xe tốc hành chặng Đà Lạt - Sài Gòn nửa đêm về sáng. Nói cách khác, khi bức thư ông đến tay tôi nó vẫn còn chưa khô và thơm mùi mực của ông viết. Bài báo được đăng nhanh hơn dự kiến của tôi vì tính đặc biệt ly kỳ và nóng hổi của nó. Có thể xem đây là sự kiện đầu tiên về quy mô mất tranh lớn nhất ở VN. 

Và như tôi đã viết ở trên, ly kỳ và nóng hổi hơn nữa khi ngay ngày hôm sau trên một tờ báo khác, xuất hiện bài viết của một phóng viên thường trú tại Đà Lạt “May quá, tìm thấy rồi!” với hình ảnh họa sĩ Lưu Công Nhân tay mân mê một chồng tranh giấy vẽ màu nước trên tay. Nụ cười của ông vẫn thế, khổ sở và nhăn nhúm. Theo như bài báo tường thuật, ông vì già yếu nên đã lẫn không còn nhìn thấy những bức tranh của mình. Ông vốn sáng tạo rất nhiều nên phòng làm việc thường bề bộn những bức tranh xếp chồng lên nhau và ông tưởng là đã mất. Một trong những xấp tranh quý vẽ biển của ông bằng màu nước đã được người nhà vì yêu quý đã lấy cất đi, không kịp báo cho ông. Vì khi chữa bệnh từ Sài Gòn về, gia đình đã sắp sếp lại xưởng vẽ nên ông đã không tìm được tranh theo thói quen. Có những gì nữa đã xảy ra xung quanh vụ mất tranh? Liệu nó quá đơn giản khi lập luận Lưu Công Nhân muốn làm một điều gì đó để nổi tiếng? Trước triển lãm của người bạn già, họa sĩ Thái Tuấn, chính ông muốn háo hức làm một cú vượt thoát? Và quan trọng hơn, với những người thạo tin, nhiều những bức tranh sơn dầu, màu nước trong vụ mất tranh hy hữu kia của Lưu Công Nhân đã được tìm thấy trong dinh thự của một sưu tập tranh có tiếng ở Sài Gòn.

***

Tôi vẫn giữ bức thư của Lưu Công Nhân từ Đà Lạt gửi về trong vụ mất 139 bức tranh như những kỷ niệm chân thật và khó quên trong quãng đời làm báo của mình cũng như không giấu tình cảm, rung động có thực khi đứng trước nhiều tác phẩm nổi tiếng vẽ biển Vịnh Hạ Long của họa sĩ. Phải chăng, cuộc đời là mặt biển nhấp nhô mà chính cả bản thân mình chưa bao giờ hiểu hết và định trước? Biển cũng như tâm hồn, ai biết được những gì xao động, ẩn nấp dưới đáy ngầm kia. Tôi lại nghĩ về những vụ đánh cắp tranh táo bạo, ly kỳ có thật vẫn xảy ra ở những bảo tàng lớn trên thế giới với kiệt tác vô giá của các danh họa và nghĩ về bản kê khai mất tranh, những nét thô ríu, loằng ngoằng, đôi khi không rõ nét, có thể vấn vương, sắp đặt một tính toán đầy hàm ý nào đó từ bàn tay parkinson run rẩy của họa sĩ. Liệu có giấc mơ nào buồn và hẹp hơn chăng vì mới hôm qua thông báo mất tranh mà hôm nay đã tìm được tranh? Như vừa mới thoắt bay trên đỉnh thăng hoa vinh quang đã phút chốc giật mình rơi ngược cái hang ổ chật chội của thực tại. Nhưng Lưu Công Nhân đã mất. Chỉ có ông mới nắm giữ được bí mật còn lại những gì mà bàn tay parkinson run rẩy của ông chỉ mới bắt đầu hé lộ…  

 Sài gòn, 21.7.2009.

Nguyễn Hữu Hồng Minh

 (Bài "Xì-căng-đan cuối cùng" của họa sĩ Lưu Công Nhân đã đăng

trên báo Thể Thao Văn Hóa Cuối tuần ra số 30 ra ngày 24.7.2009).

©nguyenhuuhongminh.com